Wij zijn initiator en trotse partner van Erfgoed Tilburg
De terugkeer van een grenspaal in Stadsbos 013
Op zaterdag 18 april 2026 is een bijzonder stuk lokaal erfgoed teruggekeerd naar het landschap tussen Riel en Goirle. De historische grenspaal die door de Rielse boeren de ‘Zerk’ werd genoemd, staat na bijna veertig jaar afwezigheid weer op zijn oorspronkelijke plek langs De Siptenpad in Stadsbos013. Burgemeester Mark van Stappershoef uit Goirle en wethouder Evelien Kostermans van Tilburg onthulden de oude grenspaal. De terugplaatsing is het resultaat van een intensieve samenwerking tussen erfgoedorganisaties, betrokken inwoners en de gemeenten Tilburg en Goirle.
Cultuurhistorie
Stadsbos013 heeft een rijke cultuurhistorie. De gemeente Tilburg heeft speciaal naar het gebied van de landgoederen een uitgebreide studie laten doen. Tijdens het voorprogramma voor de terugplaatsing op landgoed Sparrenhof vertelde Sil Boumans (cultuurhistoricus bij RAAP) over bijzonderheden die deze studie heeft opgeleverd. Zo’n 70 personen hoorden over misschien wel de meest bijzondere vondst van raatakkers. Dat zijn kleine, prehistorische vierkante akkertjes uit de IJzertijd. De restanten daarvan zijn nog in de ondergrond van het westelijk deel van het Wandelbos te vinden.
Jan van Eijck van de Stichting Erfgoed Goirle vertelde daarna over allerlei grensconflicten die gemeenten hebben uitgevochten. Zijn verhaal leidde natuurlijk naar de grenspaal uit 1845 die in 1988 werd gestolen en onlangs is teruggevonden. Samen met de Heemkundekring Tilborch, Stadsbos013 en het Stadsmuseum Tilburg is gekeken hoe de grenspaal het best weer zijn oude plek terug kon krijgen.
Vanaf Sparrenhof gingen op 18 april de aanwezigen per fiets en huifkar naar De Siptenpad. Daar onthulden de burgemeester en de wethouder samen de grenspaal. De hoge leeftijd van de paal was goed aan zijn uiterlijk af te lezen. Bij de steen is ook een informatiebord geplaatst met daarop meer achtergrond over waarom hier juist een grenspaal moest komen. Via een QR-code krijgen bezoekers steeds de meest actuele informatie over de steen.
Ad de Wolf van Heemkundekring Tilborch sloot de bijeenkomst daarna af. Hij vertelde dat deze bijeenkomst de start is van meerdere komende momenten, waarbij onderdelen van de rijke cultuurhistorie van het Stadsbos onder de aandacht worden gebracht.
Een duik in de grensgeschiedenis
De oorsprong van de Zerk ligt in de late Middeleeuwen, toen Riel bestuurlijk hoorde bij de Heerlijkheid Hilvarenbeek, Diessen, Riel en Westelbeers, hoewel Goirle er geografisch tussen lag. De Rielenaren maakten zich eeuwenlang weinig zorgen over de precieze afbakening van de ‘gemeene aard’, ofwel de gemeenschappelijke gronden waar men turf stak, heide plagde en vee liet grazen. Tilburg dacht daar anders over en legde in 1777 de grens met Alphen nauwkeurig vast. Toen rond 1820 het kadaster werd ingevoerd, moesten alle gemeenten hun grenzen exact bepalen. Alphen, Chaam en Gilze trokken rechte lijnen over de heide, maar Tilburg schoof zijn grenzen zo ver mogelijk naar buiten, tot vlak tegen de omliggende dorpen aan. Dat leidde tot spanningen, zeker toen Rielse boeren beboet werden omdat zij hun schapen lieten grazen op de Sipten, grond die Tilburg opeens claimde. Toen Tilburg zelfs stukken heide begon te verkopen, trok Riel aan de bel bij Provinciale Staten. Die oordeelden dat beide gemeenten de grens gezamenlijk moesten vastleggen.
Op 7 september 1844 trokken de colleges van Tilburg en Alphen en Riel samen de grens. Tilburg bestelde twee natuurstenen grenspalen, die in 1845 werden geplaatst: één op het drielandenpunt aan de Gilzerbaan en één langs het pad tussen De Sipten en de Puttendijk. Die laatste kreeg al snel de bijnaam de Zerk, vanwege zijn brede, grafsteenachtige vorm. De paal stond er anderhalve eeuw, tot hij in 1988 spoorloos verdween. Pas in 2024 dook hij weer op, na een oproep van Tilburger Hein van Nunen in het Brabants Dagblad. De paal bleek jarenlang in een siertuin in Goirle te hebben gestaan en werd direct afgestaan.
De terugkeer van de grenspaal is georganiseerd door Heemkundekring Tilborch, Stichting Erfgoed Goirle, Stadsmuseum Tilburg en Stadsbos013, met ondersteuning van de gemeenten Tilburg en Goirle. Dankzij hun gezamenlijke inzet staat de Zerk opnieuw als stille getuige van een eeuwenoude grensgeschiedenis in het landschap.